Nhiều doanh nghiệp hiện nay vẫn đang thắc mắc: “Liệu việc thành lập công đoàn cơ sở là bắt buộc hay tự nguyện?” và “Nếu không có công đoàn, công ty có thoát được khoản kinh phí 2% hàng tháng?”. Việc hiểu sai quy định pháp luật không chỉ khiến doanh nghiệp đối mặt với các khoản phạt hành chính nặng nề mà còn gây bất ổn trong quan hệ lao động. Bài viết này ACC Long An sẽ làm rõ mọi khía cạnh pháp lý về nội dung công ty không thành lập công đoàn.

1. Thành lập công đoàn cơ sở là bắt buộc hay tự nguyện?

Theo Bộ luật Lao động 2019 và Luật Công đoàn 2024, việc thành lập công đoàn cơ sở là quyền tự nguyện của người lao động, không phải nghĩa vụ bắt buộc đối với doanh nghiệp.

Người lao động có quyền tự do thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn theo Điều 68 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 5 Luật Công đoàn 2024. Doanh nghiệp không bị ép buộc phải chủ động thành lập công đoàn, nhưng tuyệt đối không được cản trở, gây khó khăn hoặc phân biệt đối xử với người lao động khi họ thực hiện quyền này, theo Điều 10 Luật Công đoàn 2024.

Tính tự nguyện cao hơn được nhấn mạnh trong thực tiễn pháp luật hiện hành: Doanh nghiệp chỉ cần tạo điều kiện nếu có ít nhất 5 người lao động tự nguyện gia nhập Công đoàn Việt Nam. Nếu không có nhu cầu từ phía người lao động, công ty không thành lập công đoàn sẽ không bị coi là vi phạm.

2. Công ty không thành lập công đoàn có bị xử phạt hành chính không?

Việc công ty không thành lập công đoàn không dẫn đến xử phạt trực tiếp nếu không có hành vi cản trở quyền của người lao động.

Tuy nhiên, theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP, doanh nghiệp sẽ bị xử phạt nếu vi phạm các hành vi liên quan, chẳng hạn như cản trở thành lập công đoàn (mức phạt từ 20-40 triệu đồng theo Điều 36) hoặc không tạo điều kiện hoạt động (từ 5-10 triệu đồng theo Điều 35). Mức phạt có thể lên đến 300 triệu đồng tùy mức độ và số lượng người lao động bị ảnh hưởng.

Năm 2026, với cơ chế thanh tra liên ngành giữa cơ quan thuế và công đoàn được siết chặt nhờ dữ liệu liên thông, doanh nghiệp cần chủ động tuân thủ để tránh rủi ro truy thu và phạt bổ sung.

Danh sách các rủi ro khi không nắm rõ luật công đoàn:

• Bị truy thu kinh phí công đoàn kèm tiền lãi chậm nộp.
• Bị xử phạt vi phạm hành chính từ 10% đến 20% tổng số tiền chậm nộp.
• Gặp khó khăn khi thực hiện các thủ tục xác nhận hoàn thành nghĩa vụ với nhà nước để tham gia đấu thầu hoặc xét khen thưởng.
• Mất lợi thế trong việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp và giữ chân nhân tài.

Xem thêm: Thủ tục thành lập công ty thiết kế nội thất

3. Nghĩa vụ đóng kinh phí công đoàn khi doanh nghiệp không có tổ chức công đoàn

Dù công ty không thành lập công đoàn, doanh nghiệp vẫn phải đóng kinh phí công đoàn theo quy định tại Luật Công đoàn 2024 và Nghị định 145/2020/NĐ-CP. Số tiền này được sử dụng để hỗ trợ hoạt động công đoàn cấp trên, đảm bảo quyền lợi người lao động ngay cả khi chưa có tổ chức cơ sở.

3.1. Mức đóng kinh phí công đoàn 2% áp dụng cho đối tượng nào?

Theo Điều 27 Luật Công đoàn 2024, mức đóng là 2% quỹ lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội cho toàn bộ người lao động, áp dụng cho mọi doanh nghiệp sử dụng lao động, bất kể có công đoàn cơ sở hay không. Doanh nghiệp nước ngoài, doanh nghiệp nhỏ và vừa cũng không được miễn trừ, theo Nghị định 145/2020/NĐ-CP.

3.2. Cách tính kinh phí công đoàn đúng quy định

Kinh phí được tính hàng tháng dựa trên tổng quỹ lương BHXH, nộp định kỳ (hàng quý hoặc năm) cho Liên đoàn Lao động cấp trên. Ví dụ: Với quỹ lương 1 tỷ đồng/tháng, doanh nghiệp phải đóng 20 triệu đồng/tháng. Nếu chậm nộp, theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP (Điều 38), phạt từ 12,5% đến 25% tổng số tiền chậm đóng, tối đa 75 triệu đồng, cộng truy nộp và lãi suất.

4. Quyền lợi của người lao động khi công ty không có công đoàn cơ sở

Khi công ty không thành lập công đoàn, quyền lợi người lao động vẫn được bảo vệ theo Bộ luật Lao động 2019. Công đoàn cấp trên sẽ trực tiếp can thiệp trong tranh chấp lao động hoặc xây dựng thang bảng lương, đảm bảo tính công bằng.

4.1. Ai sẽ đứng ra bảo vệ quyền lợi cho người lao động?

Công đoàn cấp trên cơ sở (huyện hoặc tỉnh) sẽ đại diện, theo Điều 10 Luật Công đoàn 2024. Họ có quyền tham gia giám sát, thương lượng và giải quyết khiếu nại thay cho công đoàn cơ sở.

4.2. Thủ tục chi hỗ trợ từ kinh phí công đoàn cấp trên

Người lao động nộp đơn yêu cầu hỗ trợ (như trợ cấp khó khăn, quà Tết) đến Liên đoàn Lao động cấp trên. Thủ tục được xử lý trong 15-30 ngày theo quy định tại Nghị định 145/2020/NĐ-CP, với kinh phí từ nguồn nộp của doanh nghiệp.

5. Quy trình và thủ tục thành lập công đoàn cơ sở

Theo Luật Công đoàn 2024 và Nghị định 145/2020/NĐ-CP (thay thế Nghị định 191/2013), quy trình thành lập được thực hiện như sau:

• Bước 1: Người lao động tự nguyện tập hợp và đề xuất thành lập công đoàn. Cần ít nhất 5 người lao động làm đơn xin gia nhập Công đoàn Việt Nam, gửi đến Liên đoàn Lao động cấp huyện hoặc tỉnh.
• Bước 2: Liên đoàn Lao động xem xét và cấp quyết định thành lập. Trong 30 ngày, nếu đủ điều kiện, sẽ ban hành quyết định và chỉ định ban chấp hành lâm thời.
• Bước 3: Tổ chức đại hội công đoàn và đăng ký hoạt động. Đại hội bầu ban chấp hành chính thức, sau đó đăng ký với Liên đoàn cấp trên. Doanh nghiệp phải phối hợp cung cấp thông tin.
• Bước 4: Doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ đóng kinh phí công đoàn. Tiếp tục đóng 2% quỹ lương, nhưng nay được trích lại một phần cho hoạt động cơ sở.
• Bước 5: Hỗ trợ hoạt động công đoàn. Cung cấp địa điểm, thời gian và phương tiện cần thiết, tránh vi phạm theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP.

Xem thêm: Thủ tục thành lập công ty du học

6. Dịch vụ tư vấn pháp luật lao động và công đoàn tại ACC Long An

ACC Long An cung cấp dịch vụ tư vấn toàn diện về pháp luật lao động, bao gồm hỗ trợ thành lập công đoàn, tính toán kinh phí và tránh rủi ro phạt. Với đội ngũ chuyên gia, chúng tôi giúp doanh nghiệp tuân thủ Luật Công đoàn 2024 và tối ưu chi phí vận hành. Liên hệ ngay để được tư vấn miễn phí.

7. Câu hỏi thường gặp

Công ty chỉ có 5 nhân viên thì có phải thành lập công đoàn không?

Không bắt buộc. Tuy nhiên, nếu có ít nhất 05 người lao động tự nguyện gia nhập Công đoàn Việt Nam thì có đủ điều kiện thành lập công đoàn cơ sở.

Nếu không có công đoàn, số tiền kinh phí 2% đã nộp đi đâu?

Số tiền này được nộp về công đoàn cấp trên. Khi người lao động tại công ty gặp khó khăn hoặc cần chi hỗ trợ, công đoàn cấp trên sẽ trực tiếp thực hiện chi trả theo quy định.

Doanh nghiệp có được dùng tiền kinh phí công đoàn để chi quà Tết cho nhân viên khi chưa có tổ chức công đoàn không?

Không. Doanh nghiệp chỉ được chi các khoản này từ quỹ phúc lợi của công ty. Để được trích lại kinh phí công đoàn sử dụng tại chỗ, doanh nghiệp bắt buộc phải có tổ chức công đoàn cơ sở.

Công ty có bắt buộc phải thành lập công đoàn không?

Theo Điều 68 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 10 Luật Công đoàn 2024, việc thành lập công đoàn là quyền tự nguyện của người lao động, không phải nghĩa vụ bắt buộc của doanh nghiệp. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải tạo điều kiện để người lao động thực hiện quyền này và không được cản trở. Nếu không có công đoàn cơ sở, doanh nghiệp vẫn phải đóng kinh phí công đoàn theo quy định.

Doanh nghiệp không đóng kinh phí công đoàn có bị phạt không?

Có, theo Điều 38 Nghị định 12/2022/NĐ-CP, doanh nghiệp không đóng hoặc đóng không đầy đủ kinh phí công đoàn sẽ bị phạt từ 12,5% đến 25% tổng số tiền phải đóng, tối đa 75 triệu đồng. Ngoài ra, doanh nghiệp phải truy nộp số tiền thiếu và chịu lãi suất chậm nộp, gây ảnh hưởng đến tài chính và uy tín của công ty.

Việc công ty không thành lập công đoàn không dẫn đến xử phạt trực tiếp, miễn là doanh nghiệp không cản trở quyền thành lập công đoàn của người lao động và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng kinh phí công đoàn. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần tuân thủ các quy định tại Bộ luật Lao động 2019 , Luật Công đoàn 2024 , và Nghị định 12/2022/NĐ-CP để tránh các rủi ro pháp lý như phạt tiền, truy nộp kinh phí, hoặc bị khởi kiện. Nếu bạn cần tư vấn chi tiết hơn về các vấn đề pháp lý liên quan đến công đoàn hoặc các thủ tục lao động, hãy liên hệ ACC Long An để được hỗ trợ chuyên nghiệp và tận tâm.